jindirês.comJindirês@hotmail.com 

MEMOZÎNA   EHMEDÊ  XANÎ

           Rizgar Kurdaxî             

PÊŞGOTIN

Ehmedê Xanî helbestvanê kurdan yê netewî ye. Xanî di sala 1651 da li navça Hekariya hatiye dinê, di sala 1707 da li Bazîdê anjiyan buye.
Berî Ehmedê Xanî hozanên wek Elî Herîrî, Baba Tahirê Hemedanî, Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran bi zimanî kurmancî berhemên hêja afrandibûn, Xanî ne kesê yekemîn e ku bi kurdî helbest nivîsandine, lê ferqa wî ji wan hebestvanên berî xwe ew e ku wî doza azadiya gelê kurd wek mijara sereke daye ber xwe. Berhema wî ya sazkêş "Memozîn" wek sertaca toreya kurmancî ya klasîk tê pejirandin. Ew ji bo gelê kurd bûye çavkaniyeke netewi ya giranbiha. Xanî ji bo afrandina nasnama netewî, ji bo bilindkirina ala yekitî û azadiya kurdan ev berhem nivîsandiye. Herçend ew dastan-çîrokeke evînî be jî, hozanê mezin xwestiye bi riya wê çîrokê fikir û ramanên xwe, daxwaz û pêşniyazên xwe pêkêşî gelê xwe bike.
ji bilî "Mem û Zîn" du berhemên wî yên din jî hene, "Nûbar" (Nûbahara Biçûkan) û "Eqîda îmanê".Wek tê zanîn Nûbar ferhengoka kurmancî ya pêşîn e, wî ji bo zarokan nivîsandiye.

Va ye Xanî dîsan diqîre û kela dilê xwe dertîne..
Ez mame di hikmeta Xwedê da     Kurmanc di dewleta dinê da
Aya bi çi wechî mane mehrûm      Bilcumle ji bo çi bûne mehkûm
Kurmanc ne pir di bê kemal in      Ema yetîm û bê mecal in
Fîlcmle ne cahil û nezan in            Belkî sefîl û bê xudan in
Ger dê hebûya me jî xudanek       Àlî-keremek, letîfedanek
Di heqê Ehmedê Xanî û kitêba wî Memozînê de, bi min be, mirov dikare  bibêje ku Xanî ne tenê xudan kitêb e. herwaha Xanî pêxember e jî. Pêxemberê Ola me ya milî, pêxemberê ola me ya nijadîn e.
Xanî di demeke waha de, rabû ko  beriya niho bi sêsed û neh salan di heyameke welê de, Ehmedê Xanî bîra gelê xwe, bîra kurdayetîya xwe birî bû û ji kurdan re goti bû hûn berî her tiştî kurd in, rabin ser xwe, dewleteke kurdî çêkin û bindestiya miletên din mekin. Eslê wî ji êla hekariyan ji eşîra xaniyan e. Bi xwe hatiye Beyazîdê, di tarîxa hezarê da rûniştiye . Di zimanî kurmancî de, Memozîn nav kitêbek aşiq û maşûqan gotiye û kitêbek lixet jî bi kurmancî û erebî gotiye, navê wê Nûbihar e. Zarokêd Kurdistanê hemû di piştî Quranê dixwînin. Û zehf jî xezeliyat û helbest û malik bi zimanî kurmancî gotiye. Û di zimanî erebî û farisî û tirkî de,jî pir jîr û zana ye û xudan irfan e. belkî ji hemû helbestvanan jî zanatir e. Û di hezar û şêst û sisîyan de, jî anjiyan bûye û di nav Beyazîdê da, mizgeftek jî bi navê xwe ava kiriye. Û bi xwe jî li kenarê mizgeftê de binaxe.

Xanî herwekî bi xwe dibêje di sala hezar û şêst û yekê hicrî de, hatiye jiyanê.

 24/12\1650 zayînê

II. Sala temamkirina nivîsandina  Memozîn 

22/8 1694

III. Sala mirina Ehmed  Xan

14/4\1706 z

Lewra ko dema ji xeyb fek bû            Tarîx hezar û şêst û yek bû

Îsal gehişte çil û çaran                       Ev pêşrewê gunahkaran

Xanî ji Memozînê pê ve hin berhemên din hene. Nûbihar: ferhengeke menzûm e. Kurdî-erebî. Xanî ji bo Nûbiharê dibêje:

Ji paş hemd û selewatan                  Ev çend kelîme ji lixetan
Vêk êxistine Ehmedê Xanî                Nav lê Nûbihara biçûkan danî
Ne ji bo sahibi rewacan                    Belkî ji bo piçûkê di kurmancan

 Eqîda îmanê:
Sifatê di sebhe ji bo zilcelal               Bizan heft in ey arifê pir kemal
Xweşî, şîn, zanîn, vên û kelam          Bihîstin digel dîtî bû temam

Xanî li Beyazîdê dibistanek jî danîbû û tê de dersa zarokan bi kurmancî digot. Di pey mirina wî re şagirtê wî Smaîn bîst salên din li wê dibistanê guhdar bû û dersên kurmancî tê de gotin.

Ehmedê Xanî herwekî bi xwe gotiye Mem û Zîn ji xwe re kirine behane û bi vê berhemê kula dilê xwe bi der daye, derdê miletê xwe yê ker û lal bi ziman kiriye û ew axivandiye.

Mem û Zîn ji bo Ehmedê Xanî remzên Kurdistanê, rêzikên welatê wî ne. Xanî dibîne ko ew rêzik winda dibin, kurdmanc bi zimanine din dixwînin û dinivîsînin, bi rêzikên miletên din ve diçin, belgên xwe ên nijadîn ji xwe tavêjin, dikevin rengên miletên din û bi vî awayî û bi rêva bindestiya wan dikin. Seyda dibêje:

Sazî dilî kul bi zîr û bem bit              Sazendeyê 'eşqi Zîn û Mem bit

Şerha xemê dil bikim fesane            Zînê û Memî bikim behane

Nexmê we li perdeyê derînim          Zînê û Memî ji nû vejînim

Derman bikim ez ewan dewa kim    Wan bê mededan ji nû ve rakim

Meşhûr bikim bi terz û islûb             Mimtaz bikim mihib û mehbûb

Ewreng bikim ji nû serefraz             Da bêne temaşeyî nezerbaz

Dilber li Memî bikin girînê                Aşiq bikenin bi derdê Zînê

Ev meywe eger xirab e ger qenc     Kêşaye digel wê me dused renc

Ev meywe eger ne avdar e              Kurmancî ye, ew qeder li kar e

Ev tifl e eger ne nazenîn e              Nûbar e bi min qewî şirîn e

Ev meywe eger ne pir lezîz e          Ev tifl e bi min qewî 'ezîz e

Mehbûb û libas û gûşiwar e            Milkê di min in ne miste'ar e

Ez pîlewer im ne gewherî me         Xudreste me ez ne perwerî me

Kurmanc im û kûhî û kenarî           Ev çend xeber in di kurdwarî

Ehmedê Xanî berî 311 salan jiyana îroyîn jiye û zaniye ku kurd qet û qet lev nakin hertim jev pijiqîne û ne li ser hev in, heryek dibêje ez û nekes . ango: nexwaşiya ezokiya qirêj û genî ketiye xwîna ez-ezokiyan !???

Ji berê û paşê de, bav û kalên me waha dibêjin

" GER EZ BÊJIM EZ Û TU BÊJÎ EZ GURÊ TÊKEVE NAVA PEZÎ !!!???"

Eger gur kete nava pezî jî xwînerino wîn dizanin ewê çi bi serî wî pezîwîne wek çawa li DÊRSIM,PALA GÊNCO, MAHABAD Û ZÎLAN  an jî weke HELEPÇEYA NEMIR

We hovîtîya segê Bexdayê ewê ku gilêz bi dêv ketibû dît û mîze kir

Vêca kurdino çima em lev nakin?

Gelo ma gava neyar me bombebaran dike dibêje ev filane û ew bêvan e

Gelo ma dibêje ev partî ye û ev nepartî ye ? helbet na lê ema kursi gelekî bi serokan şîrîn in

Lê gelo ew kursî ji KURDISTANÊ şîrîntir in helbet na

Lewra waha diqîre

Lew pêkve hemîşe bêtifaq in             Dayim bi temerud û şiqaq in

Ger dê hebuya me itifaqek                Vêkra bikira me inqiyadek

Tekmîl dikir me dîn û dewlet            Tehsîl dikir me îlim û hîkmet
Rom û Erep û Ecemêd ferman           Meşhûr e bi navê Mîrê Botan

Bextê me ji bo me ra bibêt yar          Carek bibêtin ji xew hişyar
Rabêt ji me jî cihan-penahek             Peyda bibêtin me padişahek
Ger dê hebuya me serfirazek            Sahib keremek suxen-newazek
Ger dê hebiya me padîşahek             laiq bibiya xwidî kelahek

Ez mame di kitmeta xwedê da          Kurmanc di dewleta dinê da
Aya bi ci wechî mane mehrûm          Bilcumle ji bo ci bûne mehkûm.
Her mîrekî wan bi bezlê Hatem         Her mêrekî wan bi rezmê Rustem

Yanê her mêrekî Kurd bi gernasî, cîwanî,camêrî ûcomerdiya xwe weke Hatem e.Hatim mirovekî ereb bû(Hatim eltayî) A lîkariya belengazan pir kiri bû.Her mêrxwazekî Kurdan jî di şer û cengan de, bi pehlewanî û qehremaniya xwe

Dev jî Kurdîtiya xwe bermedin, di xew de memînin, şiyar bin
Lê gelekî mixabin! Di dema ku Xanî êşa bindestiya gel dikêşand de, gel guh nedida axaftin û gotinên wî. Tenê weke hozanvanekî, yan jî dengbejekî lê dinêrîn û ew dinerxandin. Nedizanin ku Xanî ji azadiyê re, ji rojeke serfîraz re dibêje. Rizgarkirina Kurdistanê ji Xanî re derd û kuleke giran bûye. Di dilê wî de Kurdistan weke guleke geş bûye, her demê li ser dinalî û keserên kûr dikîşandin.
Di demeke wîsa de, ku bi hemû rengî welat dihate dagîrkirin, bilindkirina navê Kurd û Kurdistanê ji aliye Xanî ve, karakî gelekî mezin bû. Gava ku em qala Kurdperweriye Xanî dikin, bi taybetî em wê niştimanperweriyê bi wê demê ve girêdidin û dinerxînin.
Ehmedê Xanî di Mem û Zînê de, dîlî û bindestiya gelê Kurd weke wêneyekê rûnî kiriye.

Xanî dixwaze bêje ku Sefewîyîn û Osmaniyan biqasî ku pevre dikirin şer û ceng kurd di nava şerên wan de, dimirîn û dihtin kuştin

Ev Qelzimî Roma û behrî Tacîk          Hindî ku dikin xiruc û tehrîk
Kurmanc dibin bi xûn muletex          Wan jiêk ve dikin mislalê berzex
Camêrî û himet û sexawet                Ew xitma ji bo qebîlê Ekrad

Hîndî ji şecaetê xeyûr in                   Ew cend ji minetê nefûr in.

DE KA EM PEVRE TÊKEVIN HUNDIR DESTANA

XANIYÊ NEMIR(MEM Û ZÎNÊ)

Xaniyê nemir û zana wek hemo kurd û gelên ku ketibûn bin şûrî ola îslamî ta ku wî dê helbestek an namak jî binivîsanda bi navî xudê an bi pesna wî dest bi nivîsa xwe dikir. Bi kêmanî û roja îro pir kes hene gava

nameyekê dinivîsinin di serî de, vê pêşnivîsê dikinê

(bi navî yazdanê dilovanê dilovîn)

Lê tabî xudê ne yê muslimanan bi tenê ye ew ê hemo olan e ,lê pêximber(pênameber) cuda ne ,di van malkên jêrîn de, ew yekbûna wî dide xuyakirn

Ey şukrê te cewhera zebanî                  wey zikrê te sîqla cenanî
Ey wahidê bêşerîkê yekta                     wey wacidê bênezîr û hemta
Ey baqiyê bêzewalê dayim                    wey hadiyê bêfenayê qa'im
Ey xaliqê erd û esimanan                      wey xaliqê cumle ins û cinan
Mulk, melek û felek bi carek                 Bil-cumle te çêkirin tebarek

Subhanek kule ma feleqit                     Ehsente fekeyfe ma xeleqet

Bê husnê te nîne wan wucûdek            Bê nûrê te nîne wan numûdek

Sorgul te kir ji xar peyda                      Bilbil te kirin hezar şeyda

Ronahî te da ser şemalan                     Perwan kirin bi şewqî talan

Totî bi xwa ma şekir dirêjin                  Herçî dibhîsin wê dibêjin

Zebanî: ziman       Sîqla: Ewê ku zingarê ji ser şûran paqij dike

Cenanî:Dil             yekta: tenê, jê tuneye    hemta: jê heye

Yekta#hemta         numûdek: mexloqat\jînber

Şema:şeme           totî: bexbexa

XANÎ DI NAKOKIYEKE BELÛQ DE

Lê di van malkên jêrîn de, em dibînin ku Xaniyê me yî musliman xwe dide aliyê Iblîsê ku limêj ji adem re nekir û fermana xudê nebihîst.

Bi rastî ev nakokiyeke diyar û belûq e, Xanî çavên me lê vedike, çawa ku xudê ew ji roniyê çêkir û adem jî ji av û kîlê çêkir û ew dê limêjê ji adem re bike.

Ya din xudê bi xwe gotî divêt tenê wîn ji min re limêjiyê bikin çawa dibêje melaykan(firişteyan) nimêjê ji adem re bikin, Xanî dixwaze vê nakokiyê zelal bike û bîne ziman, û bersîvê dihêle ji xwîneran re.

Lê bi bîr û baweriya min Xanî ev malkên jêrîn ne ji bo Îblîsê rast nivîsandine

Ewî zanyarî ji me kurdan re nivîsîne.

Wek çawa ku mirovekî kurd di saziyekê de kar bike, xebatê bi şev û rojan bike

Piştî demekê ji xebata wî mirovî ji ber sedemine curecur ew neçar bimîne ku karî berde û hinek din rabin karî wî bikin.

Dev ji saziyê berde belkim ji sedema nexwaşbûnê an an !?

Êdî divê- helbet li gor nirînên heyî- dîrok û xebata wî kesî bête jibîrkirin û ew kes reş bête boyaxkirin, ger nebêjin bûye filan an bêvan..???

Yanê tim keda mirovî wanda ye û sipasbûn nîne

Iblîsê, feqîrê bêcinayet                    hindî te hebû digel inayet
Her roj dikir hezar taet                    lewra ko te da wî istitaet
Wî secde nekir li xeyrê mebûd         kir  te ji ber deriyê xwe merdûd

Yek secde nebir li pêşê exyar          Qehra te kire muxellide nar

Elqise ji hîkmeta te agah                 Ferdek me nedî tebareke Elah

Zanan telebî xudan îdrak                 Der heqê te gotî: ma erfnek

Xanî bi nezaniya xwe de heqê         Gomrahî bibêt ne dûre elheq

Gomrah: wandayî,nezan   xudan îdrak: pêximber

QÊRÎN,GILÎ,GAZÎ Û KELA DILÊ XANÎ

Ehmedê Xanî bi dilekî şewitî û çavên tijî histêr û girî hawaran dike û waha girîniya xwe bi zimanekî helbestane daxive herwaha Xanî hal û rewşa miletê xwe daniye ber çavên xwe û paşmayîna kurda bi nirîneke konevanî dinerxîne û wê rewşê dike erik û sitibariya axa û began û wek serok û rêberên îroyîn(naha) û lavêjan ji xwe diweşîne, herwaha

Ehmedê Xanî bi xwa şoreşek bû, ango ne şoreşvan an şoreşger na ew bixwa şoreş  û ceng bû.

Ala serefirazî û serbixwabûnê bilind  kiribû.û digot em jî miletik in em jî xudî ax, ziman, dîrok û netewak in vêça divêt ku em jî xudî dewlet bin.

Lê pirî çaran jî li têla tembura nelihevkirinê jî dide ta ku kurdan şiyr bike ji xewa giran xewa nelihevkirnê û perçebûnê xwazî tenê çarekê wan şiyar bike lê ew tim bê pêkanîna wê hêviyê mabû ta roja ku çav damirndin û ji nava kurdan barkir.

Lê mixabin û biborînin xwînerino hîn em lev nakin.em hemî gotinên Xanî dixwînin û dibêjin divêt ku em vê destanê li mêjiyê rêberan xînin, ta ku wan em bikin yek

Ew jî waha diramin, lê nakin !!!?????????

Herwaha xanî nedixwast zêde bi ser kurdan de bibase carina dibêje ku xudê em wîsa dan lê çira xudêyo tu li me waha dikî gelo em ne li yaqî welatekî ne !?

Gelo çira te em sêwî û bêkes ji dayîk dan!!??

Bila bersîv a xwîneran be

Saqî tu jibo Xudê kerem ke             Yek cureyê meyê di camcem ke
Da cam bi meyê cihan-numa bêt     Herçî me irade ye xuya bêt
Da keşf bibin li ber me ehwal          Kanî dibêtin muyeser îqbal
Qet mumkîne ev ji çerxê lewleb      Tali’ bibitin ji bo me kewkeb
Rabêt ji me ji cihanpenahek            Peyda bibêtin me padişahek
Ger dê hebuya me serfirazek          Sahib keremek suxen-newazek
Ger dê hebiya me padîşahek           laiq bidiya xwidî kelahek

Te’yîn bibuya ji bo wî textek           Zahir vedibu ji bo me bextek
Hasil bibuya jibo wî tacek               Elbete dibû me jî rewacek

Ema ji ezel de xudê wîsa kir           Ev Rom û Ecem li ser me rakir

Pirsî ji dinê min ev bi hîkmet          Mehra te çiye gote min ko hîmet

Ez mame di hikmeta xwidê da        Kirmancî di dewleta dinê da

Aya bi ci wechî mane mehrûm        Bil-cumle ji bo ci bûne mebkûm

Lew pêkve hemîşe bêtifaq in          Daim bi temerud û şiqaq in
Ger dê hebuya me ittifaqek            Vêkra bikira me inqiyadek

Tekmîl dikir me dîn û dewlet          Tehsîl dikir me îlim û hikmet

Rom,Ereb û Ecem temamî               Hemîyan ji me re dikir xulamî

 

Saqî: Meyîger

Camcem: Piyala Cemşîd padîşahê firsa.  

Cîhan-numabêt: cîhanzelalker

Îqbal: Şansa rind       cihanpenahek: rizgarkarê gerdûnê

Suxen-newazek: zimanxwaşek

Çerx: felek           pêkve: pevre      Hemîşe: Giş, hemî

Inqiyad: taeet, gulêkirin, guhdan    Namdar:navdar\ serkêş

Tawan: sûc       rûs:teezê              pêkve:bi hev re\pevre Hemîşe:giş\hemî

Herwaha Xaniyê gorbihuşt li ser zimanî Zîna çeleng daxive, diqîre û dibêje ku felek û aso hertim bi me kurdan re xayîn û xinize, daxive xudê û dibêjiyê te dewrek ji me re nekir serfirazek an azadiyek,layîq nedîn te serbestiyek ji bo gelê min ê jar û perîşan gava dibêje

Dewrek te nekir demek jibo min        Pir dî te Memik jibo min

li ser ezeziya serkêşan jî dinale, wa ezokiya qirêj genî û pîs gava ku dibê

Bilindiyê ji xwe ra dixawzêt               Sufliyê ji me re nîhan dixwazê

fermo em pevra van malkên jêrîn bixwînin

Mehra felekê ji ezel de edîme            kîna felekê ebed qedîm e

Herçî we go ji erdê raket                   Elbete ewî di erdê daket

Bilindiyê ji xwe ra dixawzêt              Sufliyê ji me re nîhan dixwazêt

Nabînî ko her-roj avtabî                    davête mixareta turabî

Xasima ko digel qebîlî aşiqan            Him xayîn, xar û him minafêq

Elbite dilî me aşiqî bazan                   Ewel dibêtin bi xenc û nazan

Axir dikêtin melûl û meyûswekî        Memê zelîlî mehbos

Davête mehbesê bênakam                 Datîne merqedê bêserencam

Herlehze digo çerxî dewar                 Eyî zalimê bê eman û xwînxwar

Min qesid û xered digel te nîne         Aya te digel min ev çi kîne?

Dewrek te nekir demek jibo min       Pir dî te Memik jibo min

Norek di riwê min kir te peyda         Sohtin li Memê te pê sewda

Şewqek di roxê Memê te hilkir          Qelbî min bi wê te sohit û kul kir

Ew te waha li min eyan kir                Paşê te çira li min hinda kir

Sohtin te em bi agirî fîraqî                Kuştin em bi derdî iştiyaqî

GUYANA NETEWÎ LI NIK XANÎ

Xanî li ser destana Memozînê radiweste û dixwaze bi xwe wê binerxîne

Lê ya rast ew ne destinê dinerxîne ew dixwaze bêje ku wî bi kurmancî ew nivisîye û wê demê wî dikanî ku bi Farisî, Erebî û Turkî binivîsanda lê kurdî vebijart

Safî şemirand foxwarê durdî                 manendê durê lîsanê kurdî

Name: pîrtûk, destan         renc: zor, westan          nobare\norsîd: fêkiya teze

Gezîd: baş, rind, dilkê

Xanî xwastibû vê çîrokê bi zimanî kumancî binivîse û sedema wê jî ango bersîva pirsa çira wî wergî xwastibû jî di helbestên jêrîn de, diyar in, di vir de em guyana netewî li nik Xanî dibînin, wî dikarî bi zimanî Turkî, Farisî yan bi zimanî Erebî ev destana binivîsanda lê wî zimanî xwa yî zikmakî da pêşiya hemo zimanan

Ji lewra jî ew kurdperwerekî zor hêja ye.

Û şervanekî bêrawestan e ji bo pêşxistina zimanî kurmancî, herwaha ew dibêje ku kurmanc ne cahîl û nezan in lê bêkes û bêxudan in.

Dîsan diqîre û dibêje:

Eger em dîroka wêjeya kurmancî birûpelînin, emê bibînin ku berhemên wêjeya me bî çar zarawan hatiye nivîsandin ew zarawe jî ev in : Lorî, kurmanciya bakur,goranî û soranî

Yekemî zarawe jî ya lorî bû.

Lê Xanî bi kurmancî destana xwa ya zêrînî ya Memozînê nivisî bû . Herwaha ew di destanê dibêje

Durdî: cureyeke ji cewherê giranbuha û binerx   manend: nîmune (mîsal)

Amanc: armanc, daxwez       yetîm: bêkes, bêxudan

*******************************************************************

Xanî dixwaze bêje, baxive û razên dilî xwe biderîne lê ew ji sedemine nediyar(belkim ji tirsa hakimdaran be jî lê ev ne sedemeke rast diyar e. ev nirîna min e.lê biqasî ku dijmin hertim zimanî me qedexe dikin wî dixwast serxwûş bibe pêra çen rastiyan baxive—Rizgar Kurdaxî) dixwaze bi meyê gelekî serxwaş û mest bibe ango: Teles bikeve pêra biçe nava dost û hevalên xwe, û ji wan re binale .lewra dibêje meyîfiroşan kanî bila piyal li pêş min her tim dagirtî be wê ji min bidûr mexin ta ku ez ji we re gotinên cewherî bêjim. Ta ku pê va dilî agirpêketî bihênikînim û aram bikim ???

Saqî bike camî esimanî                         Roha  we go canî cawdanî
Da em bikin dimaxê can ter                 Yek lehze bi meyê canî perwer
Saqî tu birêje camê mîna                     Ava ku dikit demîrî bîna

Şadî bikira qelbî mehzûn                     Medhoş bikira eqlî mecnûn

Saqî bike kaseya micewher                 wê şîrî mueserî paqijker

Durtene yî xwe birêje navî                  Yanê meya wekî gulavî

Dem dem bide destê meyperestan     Xelqê ko hinik ji dîl di destan

Yanê bikêfte canî şewqek                   Heta bighête qelbî zewqek

Sed xunce yî dil jiber bikeribin           Sûsin biziman û bixeber bin

Bişkuj bipişkivin ji xaran                    Xwînrêzî bibin dûvî hezaran

Saqî bide min şerabî gulgûn               Bê dengî def û sedayê qanon

Teşwîş biçin ji qelbî mehzûn              Dîsan bibim ez ji nû digirgûn

Mexmor bibim bi kelamê lafan           Serxwaş bibim bi kelamî guzafan

Bê keyîf neşîm çi ez bêjim                  Dîwane bibim duran birêjim

Bedhal bibim siran biderdim              Bêqal ji batinî xeber dim

Bêdeng ji xordil bê aheng                  Sedrengî seda bidim wekî çeng

Şerha xemî dil bikim fesane               Zînê û Meme bikim behane

Roha: meyî   canî: guyan             durtene: tenên lolo

dem dem: hinek hinek

Cawdanî: nemirtî (xilud)              xune: gupik   bişkuj: gulgupi, gupikê gulan

Xaran\xar: stiriyên tayî gulê        xwînrêz: rondikên xwînî   hezar: bilbil

Gergun: dilnearamî, xemxwarî    lafan: gotinên am   neşîm: nikarim

Xordil: kuftê dil, hundir dil           hezar: Bilbil

Xanî jî weke hemî kilasîkên kurd peyvên ne bi kurdî bi kar anîne lê ew peyv jî li gor rêz û rêçikên zimanî kurmancî bi kar anîne

Kurdî, erebî, dur û tazî                      Terkîb kirin bi lez û bazî

XANÎ Û ZAROWÊN KURMANCAN

Xanî li hember serkêş û rêberên kurmancan ên wê demê bêhêvî dimîne û tu omdiyan ji wan nahîve.

Lewra hêviyên xwe yên pêşerojê di zarokan de, dibîne

Herwaha xanî dibêje zarowên kurmancan fêrî Quranê bikin

Lê bila armanca wê fêrbûnê ne ya dawî be na û ne jî jibo jibîrkirina zimanî kurmancî be dîsan na.

Armanc bila vekirina mêjiyên zarokan be, û di rêya zimanekî alîkar re, ne zimanekî şûngir ra.

Îro roj em dibînin ku kurmancên me yên ketine bajarên mezin zarowên xwe fêrî zimanine dîtir dikin. Di malan de, tev zarowên bi Erebî,Turkî,îngilîzî û h d.

Û dibêjin em di mal de, tev zarowên xwe bi vî zimanî daxivin ta ku ew çûne dibîstanan zehmetiyê di zimên de nebînin.

Lê ev bi xwe kuştina zimanî kurmancî ye, bila zaro li kolanan bi zimanî wa welatî an bajarî baxivin ne xeme, lê di malan divê ku tenê fêrî zimanî  kurmancî bibin , û ne tu zimanine dîtir. Ev ger ku em xwe kurmanc dibînin???

Lewra Xaniyê nemir mîrê hebestvanan waha dibêje:

Ne ji bo sahib rewacan                    Belkî ji bo zarokêd kurmancan

Wekî ji Quranê xelas bin                 Lazim e li sewdê çavnas bin

Da bi van çend reşbelekan              Li wan tebî-yetî melekan

Derê zihnê vebêtin                          Herçî bixunêt zehmetê nebîtin

Zarok simbol in, diruşme û stêrên pêşerojê ne, ew rêber, mamoste û xebatkarên siba ne.

Gelo eger siba wan jî wek hin serokên îroyîn bi zimanî kurmancî nikaribin namak binivîsandana yan bixwandana gelo ma ne me malik li xwe xera kir

Gelo ma ewê çi li ser me bêjin, ewê tif ser gorên me bikin ?

An ewê bêjin ciyê we bihuşt be?

Wîn çawa dixwazin ku siba zarokên îro li ser we bikin an baxivin wîsa jî naha bi kar û barê xwe rabin,

Wîn sipasiyê dixwazin wan fêrî zimanî kurmancî bikin

Û ger wîn lêdanan dixwazin wan fêrî zimanî Ateturkê genî bikin!?

Xanî û bedewtiya keçên kurdan

Xanî dixwaze bedewtiya keçên Kurd derxe hole çawa jixwa xwaşin çawa riwê wan hergeşin, û çawa bidilekî paqij û safî hezdikin û fîdekarî xortên ciwan dikin,

Tevî ku her tim jî perdên şerim û fediyê hebin jî lê ew di yar û dilberên xwe qet naborin.

Herwaha ew dice û wan keçên bedew bi ro û hêvê re beramber dike bi qasî ku rûgeş û stêrweş in. Xanî wan bi bedewtiya Zînê û Stiyê dipesîne

Şehzade du bûn li nik wî şahî            Xorşîd du bûn li nik wî mahî

Yek Seroyê rîyadî rastî bû                 Navê wê bi rastî Stî bû

Ya dî ji dil û hunavê mîr bûwê           nav ji nîvî navî mîr bû

Rawî weh gote min bi razî                 Ew hor bi nave Zîn bû

Yek zêde şîrîn û zêde mehbob           Yek roh û horî dila bû

Yek esmer û ya dî zerî bû                  Yek Horî û ya dî pêrî bû

Zulfên mîsalî tayî sunbul                   Xedên ji rengî riwî sorgul

Sorgul ji xwa li ser rihestî                 Sunbul bi xwe pêkve daheristî

Herçî bidiya rox û bina goş                Fîlhal biderdida ji ber hoş

Zahir dikirin zend û baz in                 Êdî nediman gilî û gazîn

Herçend Stî we nazelîn bûlê              Zîn ji mîsalî horçav bû

Herçend Stî stêrweş bûlê                  Zîn bi rox heyvageş bû

Şehzad: emîr, patşe      xorşîd: ro        mah: hêv    riyad: bihuşt, cinet

Pêrî: firişte, meleyîkê          rahestî: jîn bo, zîl da

Daheristî: tevilhevbûn, linavhevxistin          rox: rûçik bina  goş: qirtik, ustê

XANÎ Û NEWROZA KURDVEJÎNKER

Xanî newroza kurdan cejna sersalê, biharê û cejna serefiraziyê ji bîr nake ango: Dîsan wek pir çaran jî ji çîrokê dertê û mijarekê zelal an derman dike. Çarina xwîner şiyar dike, tê xuyakirin ji ramanên di vê destanê de, ku xanî ev pirtûk nivisîye ne tenê ji çîroka evînê ji me re bêje na ev pirtûk  pîroz û giranbuha ye.

Ew roja newrozê dîne ber çavan çawa ku hemî ji malan derdikevin deşt, çiya û Newalan tev kal, pîr, zarok, keç, jin, xotr, xanim, mamoste û xatûn tev dicing

Seyrangehan dawet û dîlanan digirin pev direqisin Newrozê pîroz dikin û ta îvaran dimînin pêra vedigerin malan.

Go:Adeta pêşî zemanî                       Ev bû li hemî cih û mekanan

Dema ku şahsîwarê xawer               Tehwîl dikir di mehî azar

Bil cumle diçûne der ji malan           Heta dighîşte pîr û kalan

Roja ku dibûye cejna Newroz           Geş dibû jibo me dilevroz

Sehra û çîmen dikirine masken        Beyda û dîmen dikirine gulşen

Dewra felekê ji bextî fîroz                Dîsan ku nima ji nûva newroz

Mubana li adetî mobarek                  Şehrî û sîpahîyan bicarek

Sefbisef dimeşîne koh û deştan       Refbiref dixuşîne seyîr û keştan

Şahsîwar: ro    xawer: rojhilat          dilevroz: dilvejînker

Mubana: li ser   şehrî: bajarî            sîpahî: artêş, leşger  

Ko: til, çiyakî bi çûk

ZEWACA  STÎ  Û  TACIDÎN

Van malikên jêrîn ez naxwazim şîrove bikim ji ber têde pir dirûşmahên

Gênîtalî (cinsî) hene û ezê wê ji xwîneran re bihêlim ..

Di van malkên jêrîn de Xanî şeva zewaca Tacidîn û Stiyê bi hebestan ji me re şîrove dike ji kêliya ku berive hev hatine ,çawa gewda wan buye yek ûûûûûûûû

Ji ewil ve li adetî mobahî                Destê dirêj kir surahî

Noşî ji surahiya şekirlêva               Noşîn piyalek ji meya deva

Serxwaş ku bû ji meya zelal           Bîhinkir gul û sunbula lîlavî

Geh nêrgiz û lale geh sorgul           Reyîhan binefiş û geh sunbul

Têk têkve didan û têk dibîstin        Hin buse didan û hin digestin

Ew çendî hevdu radimûsan             Nobe ne didane hev li busan

Almas û cewher cebîn û diranan    Tebdîl bû bi leel û mircan

Deriya mihebetê kiri coş                 Dest gerden lêvbilêv hemaxoş

Serxwaş bûn bi wî mudamî            Bê heş diketin ji ser qîyamî

Şekir ji lêv diyek revandin             Sorgul ji rox pêkve civandin

Terkîb kirin jibo xwe gulqend        Tezwîc ku bûn pêkve dîlbendan

Sê roj û şevan bi dil piyabî             Teşnelêvan vexwarin ew meyî

Sermestî bi dest têk heristîn          Bûn kild û kilic daheristîn

Dem liyek pêcan û dem cuda bûn  Geh têk hejiyan û geh dilerizîn

Dem ew du bûn û geh yek bûn      Geh cot û pêkve û geh tek bûn

Tîra ku ji ac berhedef bû                Amac bi sefweta sedef bû

Amac ku bû mehlî pîkan                 Dûr dane bedel bi mircan

Nubul hatîve nesil ma di wê de      Nisila xwe ji can û dil bi wê de

Nêrgiz: çav      lale: riwê gulgulî    dibîstin: xwelihevpêçandin

Leel û mircan:yanê tena Stiyê tev ji ramûsanan ji guvdê sipî wergerî sor

Coş: avrabûn    hemaxoş: hevhembêzkirin       mudamî: meyî

Gulqend:ji pelên gula û gulav û ji şêkir pev dikeve     Kilic:pênûsa kuldanê

Mircan: di vir de daxwaza Xanî ewe ango xwîn nîşana zewaciyê

Nubul: tîr         nisil: tovav, jînav          hatîve: derket, vegerî

XANÎ Û HEVALTIYA RASTEQÎN

Hevaltiya rasteqîn a dilsojî ya bê armanc û berjewendiyên kesane tenê li cem kurdan hebû !.

Binirin bû nîmûne jî Xanî ne tim Tacidîn û Memo anîne ziman tevî ku du birayên tacidîn jî hebûn yek Erif û yek Çeko bû , lê ew li ser hevaltiyê rawestîye ne li ser biratiyê dibêje ku hevaltiya rast ji biratiyê pêştir e.

Cibran Xelîl Cibran jî waha gotibû

Ye exen lem telîdho omî = eyî birayê ne ji dê

Herwaha Xanî hevaltî û dostaniya waha dinerxîne

Yar bi te re bêtin miwafiq               Sed xizmêd xayîn û minafiq

Qurban bike qet mebêje kî ne        Bê kîne bira agir bi kîne

Qurban bike qet mebê mixabin      Ci bikî bi kesan ku bê wefa in

Yarê te ji bo te re bira ye               Him çav ji bo te him çira ye

Lê sed hezar car biborîne Xaniyê nemir ,ew dostanî û hevaltiya rasteqîn jî me daye der,

Îro ger em kanibin emê jî goştî hevdu bixwin û bihêrin û nîmune hene lê bila ez wa rûpel û bîranînên reş nînim ber çavan .